یادآوری آمار و احتمالات

ترجمه توسط عرفان نوری

بازبینی توسط محمد کریمی

مقدمه‌ای بر احتمالات و ترکیبیات

فضای نمونه مجموعه‌ی همه‌ی پیشامدهای یک آزمایش را فضای نمونه‌ی آن آزمایش گویند که با $S$ نمایش داده می‌شود.

رخداد هر زیرمجموعه‌ی $E$از فضای نمونه یک رخداد در نظر گرفته می‌شود. به عبارت دیگر، یک رخداد مجموعه‌ای از پیشامدهای یک آزمایش است. اگر پیشامد یک آزمایش عضوی از مجموعه‌ی $E$ باشد، در این حالت می‌گوییم که رخداد $E$ اتفاق افتاده است.

اصول موضوعه‌ی احتمالات برای هر رخداد $E$، $P(E)$ احتمال اتفاق افتادن رخداد $E$ می‌باشد.

اصل ۱ - احتمال عددی بین ۰ و ۱ است.

\[\boxed{0\leqslant P(E)\leqslant 1}\]

اصل ۲ - احتمال اینکه حداقل یکی از رخدادهای موجود در فضای نمونه اتفاق بیوفتد، ۱ است.

\[\boxed{P(S)=1}\]

اصل ۳ - برای هر دنباله از رخدادهایی که دو به دو اشتراک نداشته باشند، داریم:

\[\boxed{P\left(\bigcup_{i=1}^nE_i\right)=\sum_{i=1}^nP(E_i)}\]

جایگشت یک جایگشت چیدمانی از $r$ شی از $n$ شی با یک ترتیب خاص است. تعداد این چنین جایگشت‌ها $P(n, r)$ است که به صورت زیر تعریف می‌شود:

\[\boxed{P(n, r)=\frac{n!}{(n-r)!}}\]

ترکیب یک ترکیب چیدمانی از $r$ شی از $n$ شی است، به طوری که ترتیب اهمیتی نداشته باشد. تعداد این چنین ترکیب‌ها $C(n, r)$ است که به صورت زیر تعریف می‌شود:

\[\boxed{C(n, r)=\frac{P(n, r)}{r!}=\frac{n!}{r!(n-r)!}}\]

نکته: برای $0\leqslant r\leqslant n$، داریم $P(n,r)\geqslant C(n,r)$

احتمال شرطی

قضیه‌ی بیز برای رخدادهای $A$ و $B$ به طوری که $P(B) > 0$ داریم:

\[\boxed{P(A|B)=\frac{P(B|A)P(A)}{P(B)}}\]

نکته:‌داریم $P(A \cap B) = P(A) P(B | A) = P(A | B) P(B)$

افراز فرض می‌کنیم برای $\{A_i, i\in[\![1,n]\!]\}$ به ازای هر $i$ داشته باشیم $A_i\neq\varnothing$. در این صورت می‌گوییم $\{A_i\}$ یک افراز است اگر:

\[\boxed{\forall i\neq j, A_i\cap A_j=\emptyset\quad\textrm{ et }\quad\bigcup_{i=1}^nA_i=S}\]

نکته: برای هر رخداد $B$ در فضای نمونه داریم $\displaystyle P(B)=\sum_{i=1}^nP(B|A_i)P(A_i)$.

تعمیم قضیه‌ی بیز فرض می‌کنیم $\{A_i, i\in[\![1,n]\!]\}$ یک افراز از فضای نمونه باشید. در این صورت داریم:

\[\boxed{P(A_k|B)=\frac{P(B|A_k)P(A_k)}{\displaystyle\sum_{i=1}^nP(B|A_i)P(A_i)}}\]

استقلال دو رخداد $A$ و $B$ مستقل هستند اگر و فقط اگر داشته باشیم:

\[\boxed{P(A\cap B)=P(A)P(B)}\]

متغیرهای تصادفی

تعاريف

متغیر تصادفی یک متغیر تصادفی، که معمولاً با $X$ نمایش داده می‌شود، یک تابع است که هر عضو فضای نمونه را به اعداد حقیقی نگاشت می‌کند.

تابع توزیع تجمعی تابع توزیع تجمعی $F$، که تابعی یکنوا و اکیدا غیرنزولی است و برای آن $\underset{x\rightarrow-\infty}{\textrm{lim}}F(x)=0$ و $\underset{x\rightarrow+\infty}{\textrm{lim}}F(x)=1$ صدق می‌کنید، به صورت زیر تعریف می‌شود:

\[\boxed{F(x)=P(X\leqslant x)}\]

نکته: داریم $P(a < X\leqslant B)=F(b)-F(a)$.

تابع چگالی احتمال (PDF) تابع چگالی احتمال $f$ احتمال آن است که متغیر تصادفی $X$ مقداری بین دو تحقق همجوار این متغیر تصادفی را بگیرد.

ارتباط بین PDF و CDF موارد زیر ویژگی‌های مهمی هستند که باید در مورد حالت گسسته و حالت پیوسته در نظر گرفت.

حالت	CDF $F$	PDF $f$	ویژگی‌های PDF
(D)	$\displaystyle F(x)=\sum_{x_i\leqslant x}P(X=x_i)$	$f(x_j)=P(X=x_j)$	$\displaystyle0\leqslant f(x_j)\leqslant1\textrm{ et }\sum_{j}f(x_j)=1$
(C)	$\displaystyle F(x)=\int_{-\infty}^xf(y)dy$	$f(x)=\displaystyle \frac{dF}{dx}$	$\displaystyle f(x)\geqslant0\textrm{ et }\int_{-\infty}^{+\infty}f(x)dx=1$

امید ریاضی و گشتاورهای یک توزیع عبارت‌های مربوط به امید ریاضی $E[X]$، امید ریاضی تعمیم یافته $E[g(X)]$، $k$-مین گشتاور $E[X^k]$، و تابع ویژگی $\psi(\omega)$ برای حالات پیوسته و گسسته به صورت زیر هستند:

حالت	$E[X]$	$E[g(X)]$	$E[X^k]$	$\psi(\omega)$
(D)	$\displaystyle \sum_{i=1}^nx_if(x_i)$	$\displaystyle \sum_{i=1}^ng(x_i)f(x_i)$	$\displaystyle \sum_{i=1}^nx_i^kf(x_i)$	$\displaystyle\sum_{i=1}^nf(x_i)e^{i\omega x_i}$
(C)	$\displaystyle \int_{-\infty}^{+\infty}xf(x)dx$	$\displaystyle \int_{-\infty}^{+\infty}g(x)f(x)dx$	$\displaystyle \int_{-\infty}^{+\infty}x^kf(x)dx$	$\displaystyle\int_{-\infty}^{+\infty}f(x)e^{i\omega x}dx$

واریانس واریانس یک متغیر تصادفی، که معمولاً با $\textrm{Var}(X)$ یا $\sigma^2$ نمایش داده می‌شود، میزانی از پراکندگی یک تابع توزیع است. مقدار واریانس به صورت زیر به دست می‌آید:

\[\boxed{\textrm{Var}(X)=E[(X-E[X])^2]=E[X^2]-E[X]^2}\]

انحراف معیار انحراف معیار یک متغیر تصادفی، که با $\sigma$ نمایش داده می‌شود، میزانی از پراکندگی یک تابع توزیع است که با متغیر تصادفی هم‌واحد است. مقدار آن به صورت زیر به دست می‌آید:

\[\boxed{\sigma=\sqrt{\textrm{Var}(X)}}\]

تبدیلات متغیرهای تصادفی فرض کنید متغیرهای تصادفی $X$ و $Y$ توسط تابعی به هم مرتبط هستند. با نمایش تابع توزیع متغیرهای تصادفی $X$ و $Y$ با $f_X$ و $f_Y$ داریم:

\[\boxed{f_Y(y)=f_X(x)\left|\frac{dx}{dy}\right|}\]

قضیه‌ی انتگرال لایبنیتس فرض کنید $g$ تابعی از $x$ و $c$ باشد، و $a$ و $b$ کران‌هایی باشند که مقدار آن‌ها وابسته به مقدار $c$ باشد. داریم:

\[\boxed{\frac{\partial}{\partial c}\left(\int_a^bg(x)dx\right)=\frac{\partial b}{\partial c}\cdot g(b)-\frac{\partial a}{\partial c}\cdot g(a)+\int_a^b\frac{\partial g}{\partial c}(x)dx}\]

توزیع‌های احتمالی

نابرابری چبیشف فرض کنید $X$ متغیری تصادفی با امید ریاضی $\mu$ باشد. برای هر $k$ و $\sigma > 0$ نابرابری زیر را داریم:

\[\boxed{P(|X-\mu|\geqslant k\sigma)\leqslant\frac{1}{k^2}}\]

توزیع‌های احتمالی اصلی توزیع‌های زیر توزیع‌های احتمالی اصلی هستند که بهتر است به خاطر بسپارید:

نوع	توزیع	PDF	$\psi(\omega)$	$E[X]$	$\textrm{Var}(X)$	رسم توضيحي
(D)	$X\sim\mathcal{B}(n, p)$	$\displaystyle P(X=x)=\displaystyle\binom{n}{x} p^xq^{n-x}$	$(pe^{i\omega}+q)^n$	$np$	$npq$
(D)	$X\sim\textrm{Po}(\mu)$	$\displaystyle P(X=x)=\frac{\mu^x}{x!}e^{-\mu}$	$e^{\mu(e^{i\omega}-1)}$	$\mu$	$\mu$
(C)	$X\sim\mathcal{U}(a, b)$	$\displaystyle f(x)=\frac{1}{b-a}$	$\displaystyle\frac{e^{i\omega b}-e^{i\omega a}}{(b-a)i\omega}$	$\displaystyle\frac{a+b}{2}$	$\displaystyle\frac{(b-a)^2}{12}$
(C)	$X\sim\mathcal{N}(\mu, \sigma)$	$\displaystyle f(x)=\frac{1}{\sqrt{2\pi}\sigma}e^{-\frac{1}{2}\left(\frac{x-\mu}{\sigma}\right)^2}$	$e^{i\omega\mu-\frac{1}{2}\omega^2\sigma^2}$	$\mu$	$\sigma^2$
(C)	$X\sim\textrm{Exp}(\lambda)$	$\displaystyle f(x) = \lambda e^{-\lambda x}$	$\displaystyle\frac{1}{1-\frac{i\omega}{\lambda}}$	$\displaystyle\frac{1}{\lambda}$	$\displaystyle\frac{1}{\lambda^2}$

متغیرهای تصادفی با توزیع مشترک

چگالی حاشیه‌ای و توزیع تجمعی از تابع چگالی احتمالی مشترک $f_{XY}$ داریم:

حالت	چگالی حاشیه‌ای	تابع تجمعی
(D)	$\displaystyle f_X(x_i)=\sum_{j}f_{XY}(x_i,y_j)$	$\displaystyle F_{XY}(x,y)=\sum_{x_i\leqslant x}\sum_{y_j\leqslant y}f_{XY}(x_i,y_j)$
(C)	$\displaystyle f_X(x)=\int_{-\infty}^{+\infty}f_{XY}(x,y)dy$	$\displaystyle F_{XY}(x,y)=\int_{-\infty}^x\int_{-\infty}^yf_{XY}(x',y')dx'dy'$

چگالی شرطی چگالی شرطی $X$ نسبت به $Y$، که معمولاً با $f_{X|Y}$ نمایش داده می‌شود، به صورت زیر تعریف می‌شود:

\[\boxed{f_{X|Y}(x)=\frac{f_{XY}(x,y)}{f_Y(y)}}\]

استقلال دو متغیر تصادفی $X$ و $Y$ مستقل هستند اگر داشته باشیم:

\[\boxed{f_{XY}(x,y)=f_X(x)f_Y(y)}\]

کواریانس کواریانس دو متغیر تصادفی $X$ و $Y$ که با $\sigma_{XY}^2$ یا به صورت معمول‌تر با $\textrm{Cov}(X,Y)$ نمایش داده می‌شود، به صورت زیر است:

\[\boxed{\textrm{Cov}(X,Y)\triangleq\sigma_{XY}^2=E[(X-\mu_X)(Y-\mu_Y)]=E[XY]-\mu_X\mu_Y}\]

همبستگی با نمایش انحراف معیار $X$ و $Y$ به صورت $\sigma_X$ و $\sigma_Y$، همبستگی مابین دو متغیر تصادفی $X$ و $Y$ که با $\rho_{XY}$ نمایش داده می‌شود به صورت زیر تعریف می‌شود:

\[\boxed{\rho_{XY}=\frac{\sigma_{XY}^2}{\sigma_X\sigma_Y}}\]

نکته‌ی ۱: برای هر دو متغیر تصادفی دلخواه $X$ و $Y$، داریم $\rho_{XY}\in[-1,1]$.

نکته‌ی ۲: اگر $X$ و $Y$ مستقل باشند، داریم $\rho_{XY}=0$.

تخمین عامل

تعاریف

نمونه‌ی تصادفی یک نمونه‌ی تصادفی مجموعه‌ای از $n$ متغیر تصادفی $X_1, ..., X_n$ است که از هم مستقل هستند و توزیع یکسانی با $X$ دارند.

تخمین‌گر یک تخمین‌گر تابعی از داده‌ها است که برای به‌دست‌آوردن مقدار نامشخص یک پارامتر در یک مدل آماری به کار می‌رود.

پیش‌قدر پیش‌قدر یک تخمین‌گر $\hat{\theta}$ به عنوان اختلاف بین امید ریاضی توزیع $\hat{\theta}$ و مقدار واقعی تعریف می‌شود. یعنی:

\[\boxed{\textrm{Bias}(\hat{\theta})=E[\hat{\theta}]-\theta}\]

نکته: یک تخمین‌گر بدون پیش‌قدر است اگر داشته باشیم $E[\hat{\theta}] = \theta$.

تخمین میانگین

میانگین نمونه میانگین نمونه‌ی یک نمونه‌ی تصادفی که برای تخمین مقدار واقعی میانگین $\mu$ یک توزیع به کار می‌رود، معمولاً با $\overline{X}$ نمایش داده می‌شود و به صورت زیر تعریف می‌شود:

\[\boxed{\overline{X}=\frac{1}{n}\sum_{i=1}^nX_i}\]

نکته: میانگین نمونه بدون پیش‌قدر است، یعنی $E[\overline{X}]=\mu$.

قضیه‌ی حد مرکزی یک نمونه‌ی تصادفی $X_1, ..., X_n$ که از یک توزیع با میانگین $\mu$ و واریانس $\sigma^2$ به دست آمده‌اند را در نظر بگیرید؛ داریم:

\[\boxed{\overline{X}\underset{n\rightarrow+\infty}{\sim}\mathcal{N}\left(\mu, \frac{\sigma}{\sqrt{n}}\right)}\]

تخمین واریانس

واریانس نمونه واریانس نمونه‌ی یک نمونه‌ی تصادفی که برای تخمین مقدار واقعی واریانس $\sigma^2$ یک توزیع به کار می‌رود، معمولاً با $s^2$ یا $\hat{\sigma}^2$ نمایش داده می‌شود و به صورت زیر تعریف می‌شود:

\[\boxed{s^2=\hat{\sigma}^2=\frac{1}{n-1}\sum_{i=1}^n(X_i-\overline{X})^2}\]

نکته: واریانس نمونه بدون پیش‌قدر است، یعنی $E[s^2] = \sigma^2$.

رابطه‌ی $\chi^2$ با واریانس نمونه فرض کنید $s^2$ واریانس نمونه‌ی یک نمونه‌ی تصادفی باشد. داریم:

\[\boxed{\frac{s^2(n-1)}{\sigma^2}\sim\chi_{n-1}^2}\]

برای مشاهده جزئیات بیشتر درباره مفاهیم بالا، خلاصه‌های درس احتمالات و آمار را بررسی کنید!